Mở đầu

Bài viết về xây dựng cộng đồng, mình đã lên ý tưởng từ đâu đó cuối 2025, viết rồi lại xóa, chắc 2-3 lần, cho đến lần này. Chủ yếu tại cứ thấy nó chưa đủ vững về mặt luận điểm & chưa làm mình cảm thấy đủ khái quát, đủ tác dụng.

Mình tiếp xúc với nhiều anh chị bạn bè, những người cũng đang đi xây dựng cộng đồng và thậm chí là thương mại hóa những cộng đồng mà họ sở hữu. Có nhiều quan điểm mình đồng ý, cũng có những cái mình cảm thấy nó còn góc nhìn cục bộ một xíu. Có thể nó đến từ một góc nhìn xem xét cộng đồng như một thực thể để vận dụng khai thác chuyên môn, hoặc nó đến từ những kinh nghiệm riêng tư, đã có trong quá trình vận hành cộng đồng, nhưng chưa kịp lý thuyết hay khái quát hóa lại đủ.

Trong bài này mình gom 3 lý thuyết từ những nguồn mà mình đã chịu ảnh hưởng từ cả Đông sang Tây, để (1) tạo nên cấu trúc đo lường tính chất mối quan hệ – cơ sở căn bản của cộng đồng; (2) xem xét trật tự mà cộng đồng dùng làm cấu trúc để hình thành tính cách, văn hóa và (3) các giá trị mà cộng đồng tạo ra để tạo nên ý niệm về nó, hiển thị trong nhận thức cả người bên ngoài và bên trong của nó.

Bài này dài, nhưng không phải là một cuốn cẩm nang how-to, kiểu làm sao để xây dựng một cộng đồng thành công, nhiều member, thu lợi nhuận. Nó là một cơ sở để những người làm cộng đồng có thể có thêm các tham chiếu cho hoạt động của riêng họ.

Giờ thì hãy bắt đầu với:

Phần 1 – Quan hệ giữa các thành viên – và công cụ để lượng hóa

Ở phần này, mình tập trung nói về liên kết giữa người với người và phân tích một số khái niệm chính. Những khái niệm này sẽ đóng vai trò như những thước đo để xác định xem đặc trưng của các quan hệ ở đây đang coi trọng điều gì.
Sự đặt trọng tâm này tạo nên một cơ sở để những con người hành xử với nhau có thể dự báo rằng người khác sẽ muốn và không muốn mình hành xử thế nào.

Ngũ Thường (五常) theo góc nhìn thước đo tính chất

Ngũ thường là một hệ thống đức tính mà Khổng giáo đòi hỏi ở một con người trong xã hội, thú vị là hệ thống này tuy nghe rất cũ xưa nhưng giá trị ứng dụng và chiều sâu khái quát của nó thì lại rất đa dạng. 5 Đức nằm trong Ngũ Thường gồm Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín, bạn có thể sẽ khá quen rồi, nay mình lấy nó ra để làm công cụ soi chiếu những quan hệ giữa người với người. Hai đức đầu Nhân & Nghĩa mình cho là mang tính cơ sở hơn và mình sẽ dùng nó làm công cụ đo lường tính chất quan hệ, Lễ và Tín là những đức phái sinh còn Trí là một năng lực, gần với “phronesis” (thực tiễn trí tuệ) của Aristotle hơn là trí thông minh thuần túy.
Vậy nếu dùng Nhân và Nghĩa để đo lường tính chất mối quan hệ thì nó sẽ đại diện cho điều gì?

Nhân (仁）- nồng độ thấu cảm (tính người) của một mối quan hệ

Đức “Nhân” là một phẩm chất để chỉ quan hệ người với người. Khi chiết tự, chữ 仁 ghép từ bộ Nhân (人 – người) và số Nhị (二 – hai). Tức đức Nhân về bản chất không phải phẩm chất một người sở hữu đơn lẻ, mà là chất lượng chỉ tồn tại giữa hai người trở lên.

Cốt lõi là bạn nhìn đối tượng đang tương tác với mình như một con người trọn vẹn, chứ không chỉ qua một vai trò hay một hành vi đơn lẻ. Nhìn theo cách này, bạn tự nhiên sẽ có xu hướng cảm thông, sẵn sàng hỗ trợ, và có xu hướng lý giải những quyết định hay cả những sai lầm của họ theo hoàn cảnh, thay vì chỉ chấm điểm qua kết quả trước mắt. Ví dụ dễ thấy nhất: cùng là một tin nhắn trả lời chậm, với người thân bạn sẽ nghĩ “chắc đang bận việc gì đó”, còn với người lạ bạn dễ quy ngay cho họ thiếu chuyên nghiệp – cùng một hành vi, nhưng nồng độ Nhân khác nhau tạo ra hai cách diễn giải khác nhau.

Khi mối quan hệ có nồng độ Nhân cao, chúng ta sẽ thân nhau và kết nối chặt chẽ như những con người, cái này trong dân gian hay gọi là hành xử “có tình”, “có trước có sau”. Bên cạnh đó, khi dò xét một người trong mối quan hệ, chúng ta sẽ có xu hướng nhìn tổng thể tất cả về họ – lịch sử cuộc đời, xuất thân, giai cấp, những đóng góp của họ trong quá khứ – để ứng xử cho phù hợp, chứ không chỉ dựa trên biểu hiện của họ trong một khoảnh khắc cụ thể. Đây cũng là lý do vì sao Nhân khó mở rộng quy mô: để process hết profile của một con người theo cách này đòi hỏi thời gian, trí nhớ và sự chú ý, nên người ta chỉ có thể thực sự thấu cảm (hành xử theo đức Nhân) với một số lượng quan hệ giới hạn – gia đình, bạn thân, đồng đội lâu năm – chứ khó áp dụng cho một cộng đồng quy mô lớn với người lạ.

Tham khảo thêm: “trắc ẩn chi tâm” – Mạnh Tử; “communal relationships” – Clark & Mills, 1979; “ethics of care” – Carol Gilligan.

Nghĩa (義) – nồng độ công bằng (lý tính) của một mối quan hệ

Trong Nho giáo, Nghĩa (義) không chỉ là “công bằng lý tính kiểu giao dịch” – nó rộng hơn, nghĩa là “làm điều đúng đắn, phù hợp đạo lý”, gắn với “tu ố chi tâm” (tâm biết xấu hổ/ghét điều sai) theo Mạnh Tử. Người “trọng nghĩa” trong văn hóa dân gian Việt – Hoa thường là người sẵn sàng giúp kẻ lạ, chịu thiệt về mình vì lẽ phải (“kiến nghĩa bất vi vô dũng dã” – thấy việc nghĩa mà không làm là không có dũng khí).

Cốt lõi là làm điều đúng theo một chuẩn mực chung, áp dụng như nhau cho mọi người, bất kể đối phương là ai, có thân quen với mình hay không – kể cả khi phần thiệt thuộc về mình. Chính sự phi thiên vị này, với cả đối phương lẫn chính người ra quyết định, mới là thứ tạo ra công bằng: một khi không còn để quan hệ cá nhân len vào cách ứng xử, thứ duy nhất còn lại để đo sự công bằng giữa hai bên là mức cân bằng của những gì được trao đổi. Ví dụ, một người quản lý theo tinh thần Nghĩa sẽ áp dụng cùng một quy trình đánh giá cho nhân viên thân thiết lẫn nhân viên mới, kể cả khi điều đó khiến người thân thiết bị đánh giá thấp hơn họ mong đợi; còn một người quản lý theo tinh thần Nhân sẽ có xu hướng du di, giải thích thêm hoàn cảnh cho người quen.

Ở cấp độ đời thường hơn, Nghĩa thể hiện qua một nguyên tắc rất cụ thể: nếu anh cho tôi A, tôi sẽ trả lại B; tôi không muốn nợ, và cũng không thích anh nợ tôi. Tôi sẽ không giúp anh khi không thấy có lợi ích tương đương, hoặc sẽ chủ động trả lại đúng phần mình được lợi để đảm bảo công bằng cho cả hai phía – kể cả khi không ai đòi hỏi tôi làm vậy. Trong tình huống này, góc nhìn sẽ xoay từ xem đối tượng trong quan hệ là “con người” sang thành một đối tượng giao dịch: điều quan trọng không còn là họ đã trải qua những gì cùng nhau, hay vị thế xã hội của một người cao bao nhiêu, mà là những gì đang được trao đổi giữa hai bên có cân xứng hay không. Đây cũng là lý do vì sao những hệ thống cần vận hành công bằng ở quy mô lớn – luật pháp, thị trường, quy chế công ty – đều phải thiên về Nghĩa hơn Nhân: quy mô càng lớn, số quan hệ cần “hiểu sâu” theo kiểu Nhân càng vượt quá khả năng của hệ thống, buộc nó phải chuyển sang những quy tắc áp dụng đồng loạt, không phân biệt người quen hay người lạ.

Tham khảo thêm: “veil of ignorance” – John Rawls; đạo đức nghĩa vụ của Kant; “commutative/corrective justice” – Aristotle; “exchange relationships” – Clark & Mills, 1979; “justice orientation” – Kohlberg; đối lập Nghĩa – Lợi trong Nho giáo (“quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi”).

Các kiểu mô hình cộng đồng với phổ nồng độ khác nhau

Chúng ta sẽ không định lượng theo kiểu tuyệt đối, vì có rất nhiều mức độ khác nhau trong câu chuyện tương tác giữa người với người. Ở nơi mà nồng độ của Nhân hoặc Nghĩa, hoặc cả hai cùng thấp, người ta sẽ không thể tin tưởng nhau, và những mối quan hệ ở đó dễ sặc mùi lợi dụng, toxic – một tổ chức đa cấp mượn ngôn ngữ “gia đình”, “anh em” để tạo cảm giác Nhân cao, nhưng thực chất chỉ nhắm vào việc rút tiền của thành viên mới, là một ví dụ điển hình cho góc thấp nhất của cả hai trục: Nhân chỉ là lớp vỏ, Nghĩa thì hoàn toàn không tồn tại. Do đó, khi phân định phổ nồng độ này, mình đang nói theo hướng một cộng đồng thiên về trọng cái gì hơn, chứ không phải cái còn lại hoàn toàn không tồn tại. Hiểu theo một cách khác, mức độ Nhân – Nghĩa ở đây đã vượt qua mức chấp nhận được thì các liên kết ở nơi đó mới lành mạnh được.

Nếu chia theo góc nhìn này thì phần lớn cộng đồng trong đời thực là một điểm nằm đâu đó giữa hai trục, hiếm khi thuần túy 100% nghiêng về một phía. Để dễ hình dung mình sẽ lấy một số hình mẫu để minh họa cho bạn thấy

Gia đình – Nơi Nhân được xem trọng tối đa và Nghĩa ở mức thấp.

Bạn sẽ có một nơi mà dù bạn có thất bại, xấu xa hay bị cả xã hội trừng phạt, người ta vẫn sẽ ở đó hỗ trợ bạn. Cộng đồng này, về mặt lý thuyết, là cộng đồng có giá trị Nhân cao nhất. Trong gia đình, cha mẹ là cha mẹ – dù họ già yếu, ốm đau hay không còn tạo ra giá trị gì cho bạn, họ vẫn là họ, và bạn không vì lý tính lợi ích mà quyết định vứt bỏ họ. Nhân tính thể hiện rõ nhất qua việc này: mối quan hệ không bị định giá lại mỗi khi hoàn cảnh thay đổi. Ngược lại, những cân nhắc lý tính về Nghĩa sẽ được đặt nhẹ hơn trong mô hình lý tưởng của gia đình – không ai ngồi tính xem con cái đã “trả” đủ cho công nuôi dưỡng của cha mẹ hay chưa, và cha mẹ cũng không đòi con phải hoàn trả đúng những gì mình đã bỏ ra. Đây cũng là lý do khi ai đó mang tư duy Nghĩa – kiểu “con phải nuôi lại bố mẹ đúng bằng số tiền đã nuôi con” – áp thẳng vào gia đình, chúng ta thường thấy có gì đó sai sai, vì nó phá vỡ chính cái bản chất khiến gia đình là gia đình.

Thị trường – Nơi Nghĩa là cái ưu tiên tối cao và Nhân ở mức thấp.

Nơi này họ không quan tâm bạn là ai, xuất thân, niềm tin hay những đóng góp trước đó của bạn. Miễn thứ bạn cung cấp đáp ứng đúng nhu cầu và mức giá bên kia chấp nhận, quan hệ giao dịch sẽ được thiết lập ngay, bất kể hai bên có từng gặp nhau hay không. Trong thị trường, sự công bằng, thuận mua vừa bán là điều tiên quyết và rõ ràng nhất – đây là Nghĩa vận hành ở dạng thuần túy nhất. Nhân gần như không quá tạo trọng số gì, ở đây không có nghĩa là thị trường “vô nhân đạo” theo nghĩa tiêu cực, mà đơn giản nó không cần Nhân để vận hành: một người bán rau ngoài chợ không cần biết hoàn cảnh gia đình của người mua để quyết định có bán hay không – và chính sự “không cần biết” này lại là thứ giúp thị trường mở rộng ra vô hạn số người tham gia, kể cả những người hoàn toàn xa lạ với nhau.

Các mô hình ở mức trung hòa hơn

Phần lớn cộng đồng ta tham gia hằng ngày không nằm ở hai cực mà rải rác ở khoảng giữa, và vị trí của chúng trên phổ Nhân – Nghĩa thường phản ánh đúng bản chất hoạt động của cộng đồng đó.

Trường học nghiêng nhẹ về Nghĩa nhưng vẫn giữ một phần Nhân đáng kể: việc chấm điểm, xếp hạng, kỷ luật phải công bằng và áp dụng như nhau cho mọi học sinh (Nghĩa), nhưng quan hệ thầy – trò, bạn cùng lớp vẫn thường mang màu sắc Nhân – một người thầy tốt vẫn sẽ cân nhắc hoàn cảnh riêng của từng học trò khi ra quyết định, dù không thể bỏ hẳn thước đo chung.

Hội nhóm người hâm mộ nghiêng khá mạnh về Nhân dù không hề có quan hệ huyết thống: người ta gắn bó với nhau qua một điểm chung mang tính cảm xúc (cùng yêu một nghệ sĩ, một đội bóng), sẵn sàng bỏ công sức, thời gian mà không đòi hỏi được trả lại tương xứng – vận hành khá giống gia đình, chỉ khác là ở quy mô lớn hơn nhiều và không có ràng buộc huyết thống.

Quân đội là môi trường mà tính Nhân phát triển cao, tính Nghĩa đặt ở vị trí khong quá quan trọng. Cao đến mức trong quân đội chúng ta sẽ thấy tính “Lễ” trở nên quan trọng rõ rệt, là do tính Nhân cao kết hợp với trật tự và kỷ luật (ai cấp bậc gì, các nghi thức chào, các hệ thống phân cấp thông tin và sự tuân phục tuyệt đối). Tính nhân còn thể hiện ở sự sống chết cận kề, sẵn sàng hi sinh vì nhau và những kết nối, trải nghiệm chung mà các liên kết khác khó có thể tới được.

Các hiệp hội nghề nghiệp nghiêng về Nghĩa: gắn kết dựa trên một bộ chuẩn mực, quy tắc đạo đức nghề nghiệp chung, áp dụng như nhau cho mọi thành viên bất kể họ quen biết cá nhân đến đâu, khi tham gia bạn phải tuân thủ và phải đóng góp những giá trị tương xứng. Tuy nhiên, phần Nhân vẫn tồn tại khi người được gia nhập đôi khi sẽ dễ gây cảm tình hơn khi được giới thiệu vào hoặc được đỡ đầu bởi những cá nhân có uy tín.

Công ty thường là mô hình pha trộn rõ nhất, và cũng dễ gây hiểu lầm nhất, dù lý tưởng thì đây là một môi trường khác thuần trọng Nghĩa: về bản chất hợp đồng lao động, đây là một quan hệ Nghĩa (lương đổi lấy công sức, đúng – đủ, sòng phẳng), nhưng nhiều công ty cố tình mượn ngôn ngữ Nhân (“chúng ta là một gia đình”) để tăng gắn kết và giảm chi phí giữ chân nhân sự.
Vấn đề nảy sinh khi công ty đòi hỏi sự hy sinh kiểu Nhân (làm thêm giờ vì “gia đình cần mình”) nhưng lại đối xử với nhân sự hoàn toàn theo Nghĩa khi cắt giảm nhân sự lúc khó khăn – đây chính là kiểu lệch pha giữa Nhân được rao giảng và Nghĩa được thực thi, và thường là nguồn gốc của cảm giác bị đối xử bất công nơi công sở.

Thấy được gì từ cách đo này?

Không có tốt xấu thuần túy trong việc sử dụng cái nào, chấp nhận cái nào hay ưu tiên cái nào hơn. Mọi thứ quy về sự phù hợp. Nhân và Nghĩa trong phạm vi xác lập quan hệ giữa người với người (hay cụ thể hơn trong các phần sau, là giữa những thành viên của cộng đồng), vừa đóng vai trò xác lập tiêu chuẩn để giúp ta hành xử, vừa là công cụ để ta dự đoán kết quả hành xử của người khác. Tất cả mọi cảm giác bất công khi mang ra so sánh, thường đến từ việc bất nhất trong hành xử theo thang đo, hoặc là sự thiên lệch hoặc là sự tùy hứng lúc dùng cái này lúc lại là cái kia. Điều này đáng lưu ý khi xây dựng cộng đồng.

Phần 2 – Lý thuyết về các trật tự xã hội – và cách văn hóa cộng đồng hình thành

Phần này mình mượn khung lý thuyết của Tùng Tùng Soong (Tiến sĩ Triết người Malaysia Gốc Hoa – Đang sống tại Việt Nam và làm Youtuber) trong bút ký “Việt Tộc và Thiên Triều”. Tác giả nhìn lịch sử loài người như một chuỗi các “trật tự” (order) nối tiếp nhau, và mỗi trật tự chỉ đứng vững được nhờ một khái niệm nhân tạo riêng – khái niệm đó chính là thứ cho phép những người xa lạ tin tưởng và hợp tác với nhau, vượt ra khỏi quy mô mà quan hệ trực tiếp (biết mặt biết tên) có thể quán xuyến nổi.

Với lý thuyết này, thường ta sẽ thấy đối tượng nghiên cứu là cả một xã hội lớn như quốc gia hoặc thế giới. Tuy vậy, nếu áp dụng vào cộng đồng quy mô nhỏ, ta sẽ thấy nó vẫn có những đặc điểm tương tự nhất định và đáng để lấy ra tham khảo. Thứ gọi là “khái niệm nhân tạo”, một cách hình tượng mà diễn giải ra, sẽ trông như tâm của một vòng tròn các cá nhân trong cộng đồng, nó không thật sự là một thực thể, nhưng lại quyết định sự gắn kết và tồn tại của cộng đồng đó.

Trật tự bộ lạc – cơ bản và tự nhiên

Đây là trật tự nguyên thủy nhất, hình thành tự nhiên từ quan hệ huyết thống và tiếp xúc trực tiếp. Trong một bộ lạc, ai cũng biết ai; quy mô đủ nhỏ để lòng tin được xây trên kinh nghiệm cá nhân – tôi tin anh vì tôi từng sống cùng anh, từng thấy anh hành xử ra sao. Nó không cần bất kỳ khái niệm trừu tượng nào để vận hành, vì “Nhân” (đã nói ở Phần 1) tự nó đã đủ sức gắn kết. Cái giá phải trả là quy mô: bộ lạc không thể lớn hơn số người mà một cá nhân có thể nhớ mặt, nhớ chuyện, nhớ ơn oán. Con số hay được đưa ra từ các nhà nghiên cứu là khoảng 150 cá thể.

Cộng đồng mang màu sắc bộ lạc về bản chất không cần phải xây dựng gì nhiều, chúng ta chỉ cần quen biết nhau, có những kết nối thông qua gặp mặt, trao đổi và chia sẻ những điểm chung, tự khắc trật tự này sẽ hình thành vì theo khía cạnh nào đó, đây là một đặc điểm sinh học của Loài người, một động vật xã hội. Bạn có thể thấy một nhóm bạn bè, một hội người chơi chung một môn thể thao trong khu phố hoặc một nhóm bạn hay chia sẻ kiến thức cho nhau.

Trật tự thành bang – khái niệm thân phận

Trong lịch sử nhân loại, khi nông nghiệp tạo ra thặng dư và các khu định cư như Sumer, Uruk phình to vượt quá quy mô bộ lạc, một vấn đề mới nảy sinh: người ta phải hợp tác, phân xử, thu thuế với những người mình chưa từng gặp. Bộ lạc bó tay trước bài toán này vì nó chỉ chạy được trên nhận biết cá nhân. Giải pháp là “thân phận” (status) – một khái niệm nhân tạo gán cho mỗi người một vị trí trong một trật tự thứ bậc (vua, quý tộc, thường dân, nô lệ…) mà ai cũng phải công nhận, kể cả với người lạ hoàn toàn. Thân phận cho phép hai người chưa từng quen biết vẫn biết phải đối xử với nhau ra sao, chỉ cần nhìn vào vị trí của nhau trong hệ thống.

Cộng đồng mang màu sắc thành bang sẽ không phổ biến, có thể kể ra như kiểu công ty với các phòng ban & vai trò cụ thể với line manager và các nhân sự quản lý bộ phận, hoặc một bang hội (cả về nghĩa giang hồ hay hội đồng hương, kinh doanh) với sự phân cấp chức vụ, quyền lợi và công năng. Khi tham gia vào cộng đồng này, bạn thật sự phải biết mình là ai, trên dưới có ai và những giới hạn công việc, thông tin mà mình có, đảm nhận. Cộng đồng này coi trọng tính cấu trúc, đôi khi việc bạn tài năng hay đóng góp nhiều có thể không quan trọng bằng việc những hoạt động của bạn có thể phá vỡ cấu trúc thứ bậc mà cộng đồng đang chia sẻ.

Trật tự tôn giáo – khái niệm chân lý vũ trụ

Rồi thì khái niệm thân phận cũng sẽ có giới hạn: nó chỉ có giá trị bên trong biên giới của một quốc gia, một triều đại cụ thể. Khi các đế quốc muốn cai trị nhiều dân tộc, nhiều vùng đất khác nhau – những nơi thân phận của quốc gia này chẳng có ý nghĩa gì với dân của quốc gia khác – cần một khái niệm mới, vượt lên trên mọi biên giới chính trị: chân lý vũ trụ. Tôn giáo (khởi đi từ tính phổ quát của Ba Tư thời Cyrus, Darius, và sau này là các tôn giáo mang tính phổ quát khác) tuyên bố một chân lý đúng với tất cả mọi người, bất kể họ thuộc dân tộc nào hay mang thân phận gì. Nhờ vậy nó kết nối được những cộng đồng nằm ngoài tầm với của khái niệm quốc gia.

Khi bạn xác định niềm tin của mình vào một thứ, mọi giá trị khác có thể xóa nhóa đi. Cộng đồng có hơi hướm của trật tự tôn giáo này rõ ràng nhất vẫn sẽ là cộng đồng tôn giáo, tín ngưỡng (đương nhiên rồi). Những cộng đồng có màu sắc tương tự sẽ thường là hội nhóm những người hâm mộ/ ghét một idol, một vận động viên. Những người tin vào một thứ niềm tin, hoặc biểu tượng, thông điệp – ví dụ các tổ chức bảo vệ môi trường, quyền của nhóm yếu thế. Bạn sẽ thấy ở cộng đồng này sự rạch ròi phải trái, trắng đen, đúng sai, yêu ghét, chúng ta – chúng nó rất rõ ràng. Đây cũng là cộng đồng mà sức sống của nó chịu phụ thuộc vào cảm xúc mạnh nhất.

Trật tự hiện đại – khái niệm cá nhân – chủ thể giao dịch

Trật tự hiện đại tháo bỏ cả thân phận lẫn chân lý vũ trụ, thay bằng một đơn vị mới: cá nhân – một chủ thể giao dịch tự do, bình đẳng về mặt hình thức trước pháp luật và thị trường, không cần biết đến xuất thân, giai cấp hay tín ngưỡng của đối phương. Đây chính là nền tảng để “Nghĩa” (Phần 1) vận hành ở quy mô toàn cầu: hai người hoàn toàn xa lạ vẫn có thể giao dịch công bằng với nhau, miễn là đồng ý với nhau về điều khoản. Câu hỏi tác giả để ngỏ ở cuối chương: liệu “cá nhân” có thực sự là bản chất phổ quát của thời hiện đại, hay cũng chỉ là một khái niệm nhân tạo khác – mong manh và cần được “nâng đỡ” không kém gì thân phận hay chân lý vũ trụ đã từng.

Cộng đồng kiểu này là chủ lưu của giai đoạn hiện nay, nên thật ra cũng không khó thấy nó. Một hội nhóm trên facebook chia sẻ chung một mối quan tâm như bóng đá, cờ vua, MacBook hay Figma sinh hoạt chung để có thông tin, kiến thức mới, một hội những người người cùng làm designer hoặc marketer để hỗ trợ nhau trong công việc, tìm kiếm việc làm, khách hàng. Điều giữ họ ở lại cộng đồng là những giá trị nhìn thấy được từ môi trường đó, không phải là một ràng buộc niềm tin hay thân phận. Cộng đồng kiểu này có sức lan tỏa và kết nối khá xa, nhưng cũng không thật chặt chẽ và khó phá vỡ.

Thấy được gì từ những trật tự này?

Dựa trên lý thuyết về các khái niệm nhân tạo xác lập các trật tự, ta hình dung cái gì dùng để làm tâm cho vòng tròn cộng đồng. Từ đó, ta có thể nhìn thấy hình mẫu cấu trúc mà cộng đồng đang áp dụng. Đây là bước vĩ mô định hình tính chất cộng đồng, từ đó hình thành tính cách và văn hóa của cộng đồng.

Phần 3- Ý niệm cộng đồng – phần vỏ lý tính thành viên và người ngoài nhìn vào

Phần này mình dựa trên tài liệu nghiên cứu “Sense of Community: A Definition and Theory” (McMillan & Chavis, 1986) – một trong những bài viết được trích dẫn nhiều nhất của tâm lý học cộng đồng. Hai tác giả định nghĩa: ý niệm cộng đồng là cảm giác của thành viên rằng mình thuộc về, rằng mình và những người khác trong nhóm có ý nghĩa với nhau, cùng với niềm tin chung rằng nhu cầu của các thành viên sẽ được đáp ứng thông qua việc cam kết ở lại cùng nhau. Dễ hiểu hơn đó là một cảm giác về việc Cộng đồng này đang tồn tại.

Nếu xem phần tử đơn vị cơ sở của cộng đồng là mối quan hệ của các cá nhân, phần hồn của cộng đồng là cái khái niệm nhân tạo được dùng để thiết lập trật tự, thì phần ý niệm về cộng đồng này giống như cái lớp vỏ bên ngoài để tạo ra hình tướng rõ ràng, thu hút mọi người tham gia và ở lại.

Thành viên sẽ cảm nhận sự hiện diện của cộng đồng như thế nào?

McMillan và Chavis chia cảm giác này thành 4 thành tố. Bốn thành tố không đứng tách rời mà vận hành như một vòng lặp tự củng cố lẫn nhau – có cái này sẽ dễ có cái kia, và mất cái này thường kéo theo mất luôn cái kia.

Tính thuộc về (Membership)

Là cảm giác mình đã đầu tư một phần bản thân để trở thành thành viên, và vì vậy có quyền thuộc về. Tính thuộc về gồm 5 yếu tố nhỏ: ranh giới (phải có người ở trong và người ở ngoài thì mới thành nhóm); an toàn cảm xúc (hệ quả của một ranh giới đủ vững); cảm giác được chấp nhận, được xem là “một phần của”; đầu tư cá nhân (càng bỏ công sức, thời gian, tiền bạc vào, cảm giác thuộc về càng mạnh – giống cách các nghi lễ nhập môn khắt khe của hội nhóm, quân đội lại làm tăng sự gắn kết chứ không làm giảm); và một hệ thống biểu tượng chung – tên gọi, logo, trang phục, nghi thức riêng giúp phân biệt rạch ròi “chúng ta” với người ngoài. Rất trực quan, và nhờ vậy người ta cảm nhận được (sense được) sự tồn tại của cộng đồng một cách rõ rệt.

Bạn có thấy sau mỗi trận đấu chiến thắng, fan các đội bóng đang khó khăn lại có một ngày đẹp trời “chui ra khỏi hang” và mặc áo đấu của đội để cảm nhận sự thuộc về một cách trọn vẹn nhất không? đó chính là một biểu hiện rất rõ ràng của giá trị này.

Tính ảnh hưởng (Influence)

Là một khái niệm hai chiều. Một mặt, thành viên phải cảm thấy mình có thể tác động lên cộng đồng thì mới thấy gắn bó – không ai muốn ở lại một nơi mà tiếng nói của mình không có trọng lượng gì. Mặt khác, cộng đồng cũng phải có khả năng tác động ngược lại lên thành viên – đây chính là áp lực tuân thủ những chuẩn mực chung. Nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng hai chiều này thực ra chạy song song: người có ảnh hưởng nhất trong một nhóm thường lại là người biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến người khác, chứ không phải người luôn tìm cách áp đặt.

Những cộng đồng có mô hình diễn đàn, có người nói và có người nghe sẽ rất dễ nhìn thấy tác động của kiểu hoạt động này. Cộng đồng lắng nghe và tán dương giá trị của thành viên đã đứng lên chia sẻ khiến họ gắn kết hơn và muốn nói nhiều hơn. Các thành viên ở đó và lặng lẽ quan sát dần dần có xu hướng sẽ rời đi trong lâu dài.

Đáp ứng nhu cầu (Integration and Fulfillment of Needs)

Nói đơn giản đây là sự củng cố (reinforcement) – một cộng đồng chỉ giữ được người ở lại nếu việc ở lại đó thực sự có lợi cho họ: địa vị khi là thành viên, thành công chung của cả nhóm, năng lực của những người xung quanh mà mình có thể học hỏi hoặc dựa vào. Giá trị chung (shared values) là chất keo giúp việc “đáp ứng nhu cầu” này có định hướng – khi mọi người cùng chia sẻ một hệ giá trị, họ dễ nhận ra nhu cầu của nhau hơn, và dễ tổ chức được nguồn lực để đáp ứng cho nhau hơn.

Bạn đã bao giờ ở trong một group nghề nghiệp, nhưng dần dần thứ cuối cùng bạn thấy là một loạt bài đăng quảng cáo, tuyển dụng vô hồn? Đó là khi một cộng đồng chỉ còn là bảng tin không ai thèm đọc, nó đánh mất dần sự hiện diện của nó, dù khi nhìn vào thống kê, chúng ta vẫn thấy có tận mấy trăm ngàn thành viên ở đó. Nhu cầu của thành viên trong cộng đồng dần bị phai mờ do không được đáp ứng nên nó hoang vu và khô cằn thấy rõ.

Cảm xúc chung (Shared Emotional Connection)

Đây là yếu tố then chốt nhất và cũng khó tạo dựng nhất, dựa trên một lịch sử chung – không nhất thiết ai cũng phải trực tiếp trải qua, nhưng phải nhận mình là một phần của câu chuyện đó. McMillan và Chavis liệt kê các thành phần góp vào cảm xúc chung: tần suất tiếp xúc giữa các thành viên; chất lượng của những tương tác đó (càng tích cực, gắn kết càng mạnh); các sự kiện được “khép lại” trọn vẹn thay vì bỏ lửng; mức độ quan trọng của sự kiện chung đó với các thành viên; mức đầu tư (thời gian, tiền bạc, cảm xúc) mà thành viên bỏ vào cộng đồng; việc cộng đồng có vinh danh hay làm nhục thành viên của mình hay không; và cuối cùng là một dạng “liên kết tinh thần” (spiritual bond) khó gọi tên – thứ mà các cộng đồng tôn giáo hay sắc tộc thường thể hiện rất rõ.

Bạn từng hòa vào dòng người đi bão ăn mừng chiến thắng của bóng đá Việt Nam? Bạn từng cảm thấy vui vì một học sinh của ngôi trường cấp 3 mình học trở thành quán quân Olympia? Những “ký ức cộng đồng” & cảm xúc chung như vậy là một giá trị vô hình rất tốt cho tinh thần của thành viên.
Song song đó, cảm xúc tiêu cực cũng góp phần củng cố thêm cho những gắn kết cộng đồng và giá trị của thành viên, ví dụ những người hâm mộ của Messi đã đau khổ cùng anh qua những tháng năm không có danh hiệu quốc tế sẽ luôn lấy đó làm một niềm tự hào vì đã cùng idol của mình vượt qua giai đoạn khó khăn.

Ứng dụng – Khảo sát hoặc tạo lập cộng đồng

Phần này là một bộ câu hỏi thực dụng, đặt bạn vào vai trò của một người đang cân nhắc gia nhập một cộng đồng – hoặc đang tự hỏi cộng đồng mình đã ở trong đó có còn đáng ở lại hay không. Ta sẽ lần lượt dùng cả ba bộ công cụ đã xây ở Phần 1, 2 và 3: Nhân – Nghĩa để soi quan hệ vi mô giữa các thành viên, các trật tự xã hội để soi cách cộng đồng tự tổ chức ở tầm vĩ mô, và bốn thành tố của ý thức cộng đồng để soi cảm giác thực tế mà việc tham gia mang lại.

Điểm chung của cộng đồng này là gì?

Thành viên cộng đồng này liên kết lại với nhau quanh một tâm điểm của vòng tròn. Điểm đó là gì?
Giao điểm đó quan trọng đến mức nào – nó là một thứ mang tính tuyệt đối, buộc phải tuân thủ (yêu Messi và ghét Ronaldo, tin vào một giáo lý duy nhất – lệch khỏi đó coi như không còn thuộc về), hay chỉ là một chất xúc tác nhẹ để bắt chuyện rồi mối quan hệ tự phát triển theo hướng khác (ví dụ cộng đồng người cùng năm sinh – ban đầu chỉ vì trùng tuổi, nhưng thứ giữ người ta ở lại về sau thường lại là những chuyện khác đã phát sinh giữa họ)?

Nói thêm ở điểm này, ví dụ như mình đang ở trong cộng đồng “sách thể thao”, nơi về danh nghĩa mọi người chia sẻ điểm chung là “cá cược”, nhưng trớ trêu là rất nhiều bạn bè mình biết tham gia cộng đồng đó (kể cả mình) đều không hoặc chưa từng chơi cá độ. Người ta ở lại vì niềm vui content và cách tin tức được cập nhật nhanh đến bất ngờ vì văn hóa chia sẻ của cộng đồng đó. Điểm chung trong tình huống này đôi khi lại là thứ ẩn phía sau chứ không phải cái thông tin trực quan ở ngoài cửa cộng đồng. Vậy nên đôi khi cũng phải có quan sát sâu hơn là chỉ nghe những mô tả bề mặt.

Giao điểm đó có đặc biệt không? Có nhiều người cùng sở hữu giao điểm này (như cùng thích một trào lưu đại chúng, dễ tìm người để cùng giao lưu), hay nó hiếm đến mức tự bản thân sự hiếm có đã tạo ra giá trị – ví dụ cộng đồng người từng bị sét đánh mà vẫn sống =))).

Lợi ích của cộng đồng & thành viên?

Tham gia chỗ này, bạn đạt được những lợi ích gì? Bốn thành tố ý thức cộng đồng ở Phần 3 giúp chẩn đoán câu hỏi này cụ thể hơn là chỉ hỏi chung chung “có lợi không”:

Tính thuộc về – nếu bạn rời đi hôm nay, cộng đồng này có nhận ra sự vắng mặt của bạn không, hay bạn chỉ là một con số cộng thêm vào tổng số thành viên? Một hội cựu sinh viên nhỏ, nơi ai cũng nhớ tên nhau, cho cảm giác này rõ hơn nhiều so với một group Facebook vài chục nghìn người mà bạn chỉ lướt qua.
Tính ảnh hưởng – tiếng nói của bạn có thể thay đổi được điều gì trong cộng đồng, hay mọi quyết định đều đến từ một nhóm cố định mà không ai khác chen vào được? Một hợp tác xã nơi thành viên tự bầu ra ban điều hành khác hẳn một fanpage nơi admin quyết định toàn bộ nội dung và luật chơi, còn thành viên chỉ có quyền thả tim hoặc rời nhóm.
Đáp ứng nhu cầu – thuộc về cộng đồng này có giá trị về mặt vị thế không? Đóng góp cho nó có phải một hoạt động sinh lời (hiểu theo nghĩa rộng: tiền bạc, kỹ năng, quan hệ) không? Nếu tham gia, bạn có thể thăng tiến trong cộng đồng này bằng cách nào? Một nhóm bạn bè khởi nghiệp với những quan điểm và tư tưởng rất hợp nhau nơi networking dẫn tới hợp đồng thật đáp ứng nhu cầu rõ ràng hơn nhiều so với một câu lạc bộ doanh nhân trên facebook group, chỉ họp mặt cho vui, dù cả hai đều tự gọi mình là “cộng đồng”.
Cảm xúc chung – cộng đồng này có một lịch sử, một câu chuyện chung đủ mạnh để bạn muốn kể lại sau này không, hay mỗi lần gặp nhau chỉ là những khoảnh khắc rời rạc, không đọng lại gì? Một nhóm từng cùng nhau vượt qua giai đoạn khó khăn (khởi nghiệp thất bại, dịch bệnh, biến cố nào đó) thường có cảm xúc chung bền hơn hẳn một nhóm chỉ gặp nhau vì tiện đường hay tiện lịch.

Cấu trúc văn hóa cộng đồng?

Đơn vị vi mô – quan hệ giữa thành viên với nhau

Xét nồng độ Nhân và Nghĩa trong cộng đồng (Phần 1), họ đang nương theo cái nào hơn?
Nó có đang hợp lý hợp tình không? Nếu tham gia, bạn có cần phải khó khăn để thích nghi theo không – hay nó vốn dĩ đã gần với cách bạn tự nhiên đối xử với người khác? Một người quen sống thiên về Nhân sẽ thấy ngột ngạt khi gia nhập một cộng đồng vận hành gần như thuần Nghĩa, nơi mọi đóng góp đều bị quy đổi thành điểm số hay tiền bạc; ngược lại, người quen tính toán sòng phẳng cũng dễ khó chịu trong một cộng đồng liên tục đòi hỏi sự thân mật, gắn bó cảm xúc hoặc kết nối với nhau qua những nghi lễ vô nghĩa với bạn (nhậu, teambuilding, làm lễ ra mắt)

Trật tự vĩ mô – khái niệm chủ đạo

Nhìn vào điểm chung của cộng đồng (Phần 2), bạn thấy nó đang vận hành giống kiểu trật tự nào?

Cộng đồng fan nghệ sĩ, cầu thủ thường rất giống trật tự tôn giáo – một lòng tin không cần lý giải, và ai hoài nghi thần tượng dễ bị xem như kẻ ngoại đạo. Một công ty gia đình lại có mô hình theo trật tự thành bang – vị trí, thâm niên, quan hệ huyết thống quyết định gần như tất cả, bất kể năng lực thực tế đến đâu.
Các cộng đồng chia sẻ chung một mối quan tâm về nghề nghiệp, kỹ năng, sản phẩm… thường là mô hình của trật tự cá nhân – ai giỏi, ai đóng góp được thì được công nhận, bất kể xuất thân, giống cách một cộng đồng lập trình viên mã nguồn mở đánh giá nhau qua chất lượng code chứ không qua bằng cấp hay tuổi đời. Người ta thậm chí có thể đăng bài ẩn danh để chia sẻ một quan điểm hoặc tài nguyên họ cho là phù hợp và họ được đón nhận, donate.
Biết cộng đồng đang ở trong trật tự nào, giúp bạn biết nên tuân thủ gì và biết người khác sẽ hành xử như thế nào. Từ đó bạn có thể cân nhắc tham gia, và nương theo văn hóa này, hoặc từ chối/rời đi để giữ sự dễ chịu cho bản thân.

Tiềm năng của một cộng đồng?

Có nên tham gia? Có nên thuộc về?

Nó có phù hợp với hệ giá trị của mình không? Nó có mang lại những thứ bạn cần và sẽ là nơi để bạn có thể tham gia, đóng góp tốt không? Nếu các giá trị lợi ích vẫn giữ nguyên, điều gì khiến bạn cảm thấy lấn cấn?

Có thể tốt hơn? Có thể thay đổi? Có thể khắc phục?

Nếu cộng đồng đang tệ, với từng đó con người hiện có – không cần thay đổi nhân sự – liệu có cách nào để nó tốt hơn không? Thay đổi cơ chế quan hệ (Nhân – Nghĩa) hay thay đổi trật tự vĩ mô? Có giá trị mới nào có thể bổ sung vào để củng cố các ý thức về cộng đồng mạnh hơn không?

Cộng đồng này đang có tạo giá trị dương?

Nếu bản thân cộng đồng không tạo thêm giá trị nào so với việc từng cá nhân tự tạo giá trị riêng lẻ thì vậy ý nghĩa của sự tồn tại của nó là gì? Bạn tạo ra một cộng đồng để mọi người kết nối tìm cơ hội kinh doanh, nhưng người ta vẫn có thể tìm được những mối quan hệ tương tự ở nơi khác dễ dàng mà không cần đến sân chơi của bạn – một group chat rao vặt bất động sản là ví dụ điển hình, người tham gia rời đi lúc nào cũng được vì có hàng chục group tương tự thay thế – thì cộng đồng này không thực sự giúp gì cho họ.
Ngược lại, nếu cộng đồng có thể huy động nguồn lực và tạo ra những giá trị vượt quá tổng giá trị mà từng cá nhân tự tạo được khi đứng riêng lẻ – như cách một quỹ tăng tốc khởi nghiệp (accelerator) tạo hiệu ứng mạng lưới khiến các thành viên hỗ trợ nhau tốt hơn hẳn so với việc mỗi người tự mày mò một mình – đó là dấu hiệu của một giá trị dương thực sự.

Trong một bài viết khác về việc “tạo ra điều lớn lao hơn bản thân“, mình từng đề cập về ý nghĩa của cộng đồng, nó khác với đám đông ở điểm là nó vượt ra khỏi giá trị cộng chung. Đây là một điểm mà rất nhiều người sa vào khi tạo cộng đồng, họ nghĩ về các thước đo như số lượng của thành viên, các chỉ số tương tác (với cộng đồng online) nhưng lại quên đi mất các giá trị cốt lõi tạo nên ý nghĩa tồn tại của Cộng đồng.

Từ đánh giá đến xây dựng

Hỏi để xác nhận sự phù hợp của một thành viên của cộng đồng, nhưng cũng đồng thời là tạo lập danh sách các tiêu chí để chúng ta nhào nặn ra chân dung một cộng đồng lý tưởng. Có hình mẫu lý tưởng rồi thì có thể quyết định tự sinh ra nó hay không.
Xây dựng cộng đồng, từng bước một, có thể sẽ là một chuỗi hoạt động phức tạp hơn. Các lý thuyết này sẽ gợi mở ra những cách thức và thang đo để chúng ta có thể áp dụng vào việc đó.

Trong phạm vi bài này, mình không viết ra hết (mà thật ra cũng chưa có idea =]]) cho các bước xây dựng cộng đồng. Hy vọng các lý thuyết này sẽ tạo đà hoặc giúp các bước xây dựng cộng đồng của mọi người trở nên cứng cáp hơn.

Kết

Cộng đồng là một khái niệm hay. Xây dựng cộng đồng hay đơn thuần là gom nhau lại để kết nối giữa con người với nhau là một thiên tính của con người. Nếu chúng ta xem xét cộng đồng từ những góc nhìn khác nhau chúng ta sẽ có những cách tiếp cận khác nhau với nó. Nếu xem cộng đồng là những con số thống kê thành viên góp mặt, là những buổi workshop hay những đo lường đơn thuần, có thể ta sẽ bỏ sót khá nhiều điểm hay ho có thể tìm thấy trong cộng đồng.

Với bài viết này, mình dùng góc nhìn của các tính chất quan hệ giữa người với người để làm đơn vị căn bản cho cộng đồng, các trật tự xã hội để làm khung cấu trúc cho cộng đồng và các ý niệm về cộng đồng để tạo nên hiện diện của nó. Hy vọng qua các lăng kính này, bạn có thể thấy cộng đồng với những lớp cắt đa dạng hơn. Bạn có thể dụng kiến thức đó để xây cộng đồng bạn cho là lý tưởng. hoặc bạn cũng có thể chọn lựa môi trường phù hợp với bản thân để tham gia.